PRZEPISY I WYMAGANIA
Dokument zabezpieczenia przed wybuchem (DZPW) – kto musi go mieć i co zawiera?
Kiedy dokument zabezpieczenia przed wybuchem (DZPW) jest obowiązkowy? Sprawdź, kto odpowiada za jego sporządzenie, co zawiera i kiedy wymaga aktualizacji.
Jeśli w zakładzie może powstać atmosfera wybuchowa, na przykład z pyłu drewna, mąki lub metalu, z oparów rozpuszczalników albo z gazu, pracodawca musi mieć dokument zabezpieczenia przed wybuchem, w skrócie DZPW. Wyjaśniamy, kto odpowiada za jego sporządzenie, co powinien zawierać i kiedy wymaga aktualizacji. Pokazujemy też, czym DZPW różni się od oceny zagrożenia wybuchem (OZW) i oceny ryzyka wybuchu oraz jak te opracowania się łączą.
W skrócie. Za sporządzenie DZPW odpowiada pracodawca, zanim udostępni miejsce pracy, w którym może wystąpić atmosfera wybuchowa. Może zlecić jego opracowanie firmie zewnętrznej. Dokument opiera się na ocenie ryzyka wybuchu i zawiera m.in. opis środków ochronnych, wykaz stref zagrożonych wybuchem, oświadczenie pracodawcy oraz terminy przeglądu środków ochronnych. Dokument aktualizuje się niezwłocznie, gdy zmiany w miejscu pracy, urządzeniach lub organizacji pracy mogą wpłynąć na wynik oceny ryzyka. Rozporządzenie nie wymaga od jego autora żadnego konkretnego zawodu ani licencji.
Czym jest dokument zabezpieczenia przed wybuchem
DZPW to dokument z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy. Wynika z rozporządzenia, które wdraża do polskiego prawa dyrektywę 1999/92/WE, potocznie nazywaną dyrektywą ATEX USER (ATEX 137). Jego § 7 ust. 1 i 2 stanowią:
§ 7
- Pracodawca, przed udostępnieniem miejsca pracy, powinien sporządzić dokument zabezpieczenia przed wybuchem, na podstawie oceny ryzyka, o której mowa w § 4 ust. 4 i 5.
- W przypadku gdy miejsce pracy, znajdujące się w nim urządzenia lub organizacja pracy zostały poddane zmianom mogącym mieć wpływ na wynik oceny ryzyka, pracodawca powinien niezwłocznie dokonać aktualizacji dokumentu.
Podstawa prawna: § 7 ust. 1 i 2 rozporządzenia Ministra Gospodarki z dnia 8 lipca 2010 r. w sprawie minimalnych wymagań, dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy, związanych z możliwością wystąpienia w miejscu pracy atmosfery wybuchowej (Dz.U. 2010 nr 138 poz. 931).
Mówiąc prościej, DZPW powstaje na podstawie oceny ryzyka i przed rozpoczęciem pracy w miejscu, w którym może być atmosfera wybuchowa. Ma być aktualny, więc po istotnych zmianach trzeba go zweryfikować.
Kto musi sporządzić DZPW
Obowiązek spoczywa na pracodawcy, który udostępnia miejsce pracy, gdzie może wystąpić atmosfera wybuchowa. Liczy się więc możliwość jej powstania w warunkach przewidzianych w przepisach, a nie to, czy w danej chwili rzeczywiście dochodzi do emisji palnej substancji. Rozporządzenie wyróżnia przestrzenie zagrożone wybuchem. Jego § 2 stanowi:
§ 2
Ilekroć w rozporządzeniu jest mowa o:
[…]
2) przestrzeniach zagrożonych wybuchem — należy przez to rozumieć przestrzenie, w których może wystąpić atmosfera wybuchowa w ilościach wymagających podjęcia specjalnych środków w celu zapewnienia bezpieczeństwa i higieny pracy;
[…]
Podstawa prawna: § 2 pkt 2 rozporządzenia Ministra Gospodarki z dnia 8 lipca 2010 r. w sprawie minimalnych wymagań, dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy, związanych z możliwością wystąpienia w miejscu pracy atmosfery wybuchowej (Dz.U. 2010 nr 138 poz. 931). Skrót […] oznacza pominięcie pozostałych punktów.
Mówiąc prościej, sama obecność materiału palnego jeszcze nie oznacza atmosfery wybuchowej. Gaz, para, mgła lub pył muszą zmieszać się z powietrzem w takich proporcjach, żeby po zapłonie spalanie rozprzestrzeniło się na całą mieszaninę (definicja atmosfery wybuchowej w § 2 pkt 5). Magazyn z materiałem palnym nie musi więc mieć stref zagrożenia wybuchem. Czy w danym miejscu taka atmosfera może powstać i w jakich ilościach, rozstrzyga ocena ryzyka, którą pracodawca wykonuje przed sporządzeniem DZPW.
Rozporządzenie nie dotyczy m.in. zakładów górniczych, produkcji i przechowywania materiałów wybuchowych ani miejsc przeznaczonych bezpośrednio do opieki medycznej nad pacjentami (§ 3 ust. 1).
W jakich zakładach może być wymagany DZPW
Poniższe sytuacje to przykłady potencjalnego zagrożenia. W każdym z nich o obowiązku i o ewentualnych strefach decyduje indywidualna analiza procesu technologicznego, a nie sama branża.
| Zakład | Gdzie może powstać atmosfera wybuchowa |
|---|---|
| Stolarnia | instalacja odpylająca i nagromadzony pył drzewny |
| Młyn | transport pneumatyczny mąki i wnętrza urządzeń |
| Lakiernia | pary palnych rozpuszczalników |
| Instalacja gazowa | miejsca, w których może dojść do uwolnienia gazu palnego |
| Obróbka metali | pyły metali o właściwościach wybuchowych |
Nie wiesz, czy to dotyczy Twojego zakładu? Wyślij nam krótki opis procesu i stosowanych substancji. Pomożemy ustalić, czy potrzebny jest dokument zabezpieczenia przed wybuchem.
Co powinien zawierać dokument zabezpieczenia przed wybuchem
Zawartość dokumentu określa § 7 ust. 3 rozporządzenia:
§ 7
Dokument, o którym mowa w ust. 1, powinien zawierać w szczególności:
- opis środków ochronnych, które zostaną podjęte w celu spełnienia wymagań określonych w niniejszym rozporządzeniu oraz ograniczenia szkodliwych skutków wybuchu;
- wykaz przestrzeni zagrożonych wybuchem wraz z ich klasyfikacją na strefy;
oświadczenie pracodawcy, że:
- miejsca pracy, urządzenia, a także urządzenia ostrzegawcze są zaprojektowane, używane i konserwowane w sposób zapewniający bezpieczne i właściwe ich funkcjonowanie,
- urządzenia spełniają wymagania przewidziane w przepisach dotyczących minimalnych wymagań dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy w zakresie użytkowania maszyn przez pracowników podczas pracy,
- została dokonana ocena ryzyka związanego z możliwością wystąpienia atmosfery wybuchowej;
- terminy dokonywania przeglądu stosowanych środków ochronnych, o których mowa w § 4 ust. 1;
określenie, dla wszystkich osób wykonujących pracę na rzecz różnych pracodawców w tym samym miejscu pracy:
- środków ochronnych, o których mowa w pkt 1,
- zasad koordynacji stosowania tych środków przez pracodawcę odpowiedzialnego za miejsce pracy,
- celu koordynacji oraz metod i procedur jej wprowadzania.
Podstawa prawna: § 7 ust. 3 pkt 1–5 rozporządzenia Ministra Gospodarki z dnia 8 lipca 2010 r. w sprawie minimalnych wymagań, dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy, związanych z możliwością wystąpienia w miejscu pracy atmosfery wybuchowej (Dz.U. 2010 nr 138 poz. 931).
Mówiąc prościej, w DZPW powinny się znaleźć:
| Element | Co to w praktyce |
|---|---|
| Środki ochronne | techniczne i organizacyjne zabezpieczenia: wentylacja, odpylanie, dobór urządzeń, zakaz prac z ogniem, instrukcje |
| Wykaz stref | lista miejsc zagrożonych wybuchem z przypisaną strefą (0, 1, 2 dla gazów i par, 20, 21, 22 dla pyłów), zwykle z planem obiektu |
| Oświadczenie pracodawcy | że miejsca pracy i urządzenia są bezpieczne, urządzenia spełniają wymagania BHP, a ocena ryzyka została wykonana |
| Terminy przeglądów | kiedy pracodawca sprawdza, czy środki ochronne nadal działają |
| Koordynacja | gdy na jednym terenie pracują firmy zewnętrzne: kto za co odpowiada i jak współpracują |
Zasady wyznaczania stref opisujemy w artykule strefy zagrożenia wybuchem.
Ocena ryzyka wybuchu jako podstawa DZPW
DZPW nie powstaje z szablonu. Wynika z oceny ryzyka, którą pracodawca wykonuje najpierw. Zgodnie z § 4 ust. 4 rozporządzenia ocena jest kompleksowa i uwzględnia co najmniej cztery rzeczy. Ust. 5 dodaje, że obejmuje ona także miejsca pracy, które są albo mogą być połączone otworami z innymi miejscami, gdzie może wystąpić atmosfera wybuchowa.
| Pytanie | Co to oznacza w praktyce |
|---|---|
| Jak często i jak długo może powstać atmosfera wybuchowa? | czy to zdarza się stale, od czasu do czasu, czy tylko w razie awarii |
| Co może ją zapalić? | iskry, rozgrzane powierzchnie, wyładowania elektrostatyczne, urządzenia elektryczne |
| Jakie są instalacje, substancje i procesy? | jak oddziałują na siebie, także w sąsiednich pomieszczeniach połączonych otworami |
| Jakie byłyby skutki wybuchu? | zasięg, liczba osób narażonych, możliwe zniszczenia |
Podstawa prawna: § 4 ust. 4 i 5 rozporządzenia Ministra Gospodarki z dnia 8 lipca 2010 r. w sprawie minimalnych wymagań, dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy, związanych z możliwością wystąpienia w miejscu pracy atmosfery wybuchowej (Dz.U. 2010 nr 138 poz. 931).
Szczegółowo opisujemy to na stronie ocena ryzyka wybuchu.
Kiedy trzeba sporządzić i zaktualizować DZPW
Przepisy nie podają jednego terminu, na przykład „co rok". Trzeba rozróżnić trzy sytuacje, bo to nie jest to samo:
- Sporządzenie. DZPW powstaje przed udostępnieniem miejsca pracy (§ 7 ust. 1).
- Aktualizacja dokumentu. Pracodawca niezwłocznie aktualizuje DZPW, gdy miejsce pracy, urządzenia lub organizacja pracy zostały poddane zmianom mogącym mieć wpływ na wynik oceny ryzyka (§ 7 ust. 2). Nie każda zmiana maszyny wymaga więc zmiany dokumentu. Liczy się to, czy zmiana może wpłynąć na ryzyko wybuchu.
- Przegląd środków ochronnych. Pracodawca systematycznie sprawdza stosowane środki ochronne w terminie, który sam ustala w DZPW. Gdy zmiany wpływają na realizację celów ochrony przed wybuchem (§ 4 ust. 1), środki podlegają niezwłocznemu przeglądowi i weryfikacji (§ 4 ust. 3).
Podstawa prawna: § 4 ust. 1 i 3 oraz § 7 ust. 1 i 2 rozporządzenia Ministra Gospodarki z dnia 8 lipca 2010 r. w sprawie minimalnych wymagań, dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy, związanych z możliwością wystąpienia w miejscu pracy atmosfery wybuchowej (Dz.U. 2010 nr 138 poz. 931).
Przykład. Zakład zastępuje stosowany rozpuszczalnik innym, przebudowuje instalację odpylającą albo zmienia warunki wentylacji. Taka zmiana może zmienić prawdopodobieństwo powstania atmosfery wybuchowej, jej zasięg albo źródła zapłonu. Wtedy trzeba ponownie ocenić ryzyko i, jeśli wynik się zmienia, zaktualizować DZPW. Zmiana, która nie wpływa na ryzyko wybuchu, na przykład wymiana urządzenia na takie samo w tym samym miejscu, nie musi pociągać za sobą zmiany dokumentu, ale zwykle warto to odnotować w ocenie.
DZPW a ocena zagrożenia wybuchem – najważniejsze różnice
Te opracowania dotyczą tego samego zagadnienia, ale mają inną podstawę prawną i inny cel. Dodatkowo funkcjonuje pojęcie oceny ryzyka wybuchu, która jest podstawą DZPW.
| Opracowanie | Podstawa | Czego dotyczy |
|---|---|---|
| DZPW | § 7 rozporządzenia Ministra Gospodarki z 8.07.2010 (Dz.U. 2010 nr 138 poz. 931) | dokument pracodawcy związany z ochroną osób pracujących przed zagrożeniem wybuchem: środki ochronne, strefy, oświadczenie, przeglądy |
| Ocena ryzyka wybuchu | § 4 ust. 4 i 5 tego samego rozporządzenia | analiza prawdopodobieństwa atmosfery wybuchowej, źródeł zapłonu, procesów technologicznych i skutków wybuchu; stanowi podstawę DZPW |
| Ocena zagrożenia wybuchem (OZW) | § 37 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 7.06.2010 w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów (Dz.U. 2010 nr 109 poz. 719, tekst jednolity: Dz.U. 2023 poz. 822, ze zm.) | opracowanie wynikające z przepisów przeciwpożarowych: wskazanie pomieszczeń zagrożonych wybuchem, strefy, dokumentacja graficzna, czynniki mogące zainicjować zapłon |
Kto ją wykonuje, określa § 37 ust. 4 rozporządzenia przeciwpożarowego:
§ 37
- Oceny zagrożenia wybuchem dokonują: inwestor, projektant lub użytkownik decydujący o procesie technologicznym.
Podstawa prawna: § 37 ust. 4 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 7 czerwca 2010 r. w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów (Dz.U. 2010 nr 109 poz. 719, tekst jednolity: Dz.U. 2023 poz. 822, ze zm.).
Opracowania mogą się łączyć i korzystać ze wspólnych analiz. Z jednej strony § 7 ust. 4 rozporządzenia z 8.07.2010 pozwala połączyć DZPW z innymi, podobnymi dokumentami opracowanymi na podstawie odrębnych przepisów:
§ 7
- Pracodawca może łączyć dokument zabezpieczenia przed wybuchem z innymi, podobnymi dokumentami lub sprawozdaniami o tym samym znaczeniu, opracowanymi na podstawie odrębnych przepisów.
Z drugiej strony § 37 ust. 5 rozporządzenia przeciwpożarowego stanowi, że ocena zagrożenia wybuchem może stanowić część oceny ryzyka wybuchu. Przepis ten nadal odsyła jednak do rozporządzenia z 29 maja 2003 r., które zostało uchylone i zastąpione rozporządzeniem z 8 lipca 2010 r. (§ 18 tego rozporządzenia). Odesłanie nie zostało zaktualizowane, więc w praktyce należy je odczytywać jako dotyczące oceny ryzyka wybuchu z obecnie obowiązującego rozporządzenia.
Podstawa prawna: § 7 ust. 4 i § 18 rozporządzenia Ministra Gospodarki z dnia 8 lipca 2010 r. w sprawie minimalnych wymagań, dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy, związanych z możliwością wystąpienia w miejscu pracy atmosfery wybuchowej (Dz.U. 2010 nr 138 poz. 931); § 37 ust. 5 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 7 czerwca 2010 r. w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów (Dz.U. 2010 nr 109 poz. 719, tekst jednolity: Dz.U. 2023 poz. 822, ze zm.).
Mówiąc prościej, wspólne dane o instalacji, substancjach i strefach można wykorzystać w obu opracowaniach, a OZW może wejść do DZPW. To jednak nie są zamienne dokumenty: każdy wynika z innego przepisu i ma odrębny cel. Więcej o OZW na stronie ocena zagrożenia wybuchem.
Kto może opracować DZPW
Dokument opracowuje pracodawca (§ 7 ust. 1), ale nie musi robić tego samodzielnie. Może zlecić jego przygotowanie firmie zewnętrznej, na przykład nam. Rozporządzenie nie wskazuje konkretnego zawodu, certyfikatu ani licencji wymaganej od autora dokumentu. W praktyce opracowanie powierza się osobie lub firmie z odpowiednią wiedzą techniczną i doświadczeniem w zakresie przestrzeni zagrożonych wybuchem, która potrafi wykonać ocenę ryzyka i sklasyfikować strefy. Wykonujemy takie opracowania w ramach usługi opracowanie dokumentu zabezpieczenia przed wybuchem.
Jakie informacje przygotować do opracowania DZPW
- opis procesu technologicznego i lista substancji (pyły, rozpuszczalniki, gazy, paliwa),
- plan obiektu lub rzut hali i lokalizacja urządzeń,
- wykaz maszyn i instalacji, zwłaszcza elektrycznych i odpylających,
- dotychczasowa dokumentacja (ocena zagrożenia wybuchem, klasyfikacja stref, instrukcja bezpieczeństwa pożarowego, poprzedni DZPW),
- informacja o firmach zewnętrznych pracujących na terenie zakładu.
Najczęściej zadawane pytania
Czy każda firma musi mieć DZPW?
Nie. Obowiązek dotyczy pracodawcy, u którego w miejscu pracy może wystąpić atmosfera wybuchowa. Rozstrzyga to ocena ryzyka. Sama branża ani sama obecność materiału palnego nie przesądzają o obowiązku.
Kiedy dokument zabezpieczenia przed wybuchem jest obowiązkowy?
Gdy w miejscu pracy może wystąpić atmosfera wybuchowa, czyli mieszanina palnych gazów, par, mgieł lub pyłów z powietrzem, w której po zapłonie spalanie rozprzestrzenia się na całą mieszaninę. DZPW sporządza się przed udostępnieniem takiego miejsca pracy.
Co powinien zawierać DZPW?
Opis środków ochronnych, wykaz przestrzeni zagrożonych wybuchem z klasyfikacją na strefy, oświadczenie pracodawcy, terminy przeglądu środków ochronnych oraz, gdy na tym samym terenie pracują różni pracodawcy, zasady koordynacji (§ 7 ust. 3).
Jak często aktualizuje się DZPW?
Przepisy nie podają stałego terminu. DZPW aktualizuje się niezwłocznie po zmianach mogących mieć wpływ na wynik oceny ryzyka (§ 7 ust. 2). Osobno pracodawca przeprowadza systematyczny przegląd środków ochronnych w terminie wpisanym do dokumentu (§ 4 ust. 3).
Czy DZPW i OZW to ten sam dokument?
Nie. DZPW wynika z przepisów BHP, a ocena zagrożenia wybuchem z przepisów przeciwpożarowych. Opracowania są powiązane i mogą korzystać ze wspólnych analiz, a OZW może stanowić część oceny ryzyka wybuchu, ale nie są zamiennymi dokumentami.
Kto może sporządzić dokument zabezpieczenia przed wybuchem?
Dokument opracowuje pracodawca, ale może zlecić to firmie zewnętrznej, na przykład Fireconsult. Przepisy nie wymagają od autora konkretnego zawodu ani licencji, ale w praktyce opracowanie powierza się osobie lub firmie z wiedzą i doświadczeniem w zakresie przestrzeni zagrożonych wybuchem.
Czy DZPW musi być osobnym opracowaniem?
Nie. Pracodawca może połączyć go z innymi, podobnymi dokumentami o tym samym znaczeniu, opracowanymi na podstawie odrębnych przepisów (§ 7 ust. 4).
Ile kosztuje opracowanie DZPW?
Cena zależy od zakresu prac. Wpływają na nią m.in. rodzaj i liczba substancji, złożoność procesu technologicznego, liczba pomieszczeń i urządzeń, to, czy potrzebna jest wizja lokalna, oraz to, czy są już gotowe opracowania, na przykład ocena zagrożenia wybuchem lub klasyfikacja stref. Wycenę przygotowujemy po opisie procesu i obiektu.
Nie masz pewności, czy w Twoim zakładzie wymagany jest dokument zabezpieczenia przed wybuchem? Prześlij nam krótki opis procesu technologicznego i stosowanych substancji. Pomożemy określić zakres niezbędnych opracowań oraz przygotujemy bezpłatną wycenę.
Zapytaj o wycenę DZPWPodstawa prawna
- Rozporządzenie Ministra Gospodarki z dnia 8 lipca 2010 r. w sprawie minimalnych wymagań, dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy, związanych z możliwością wystąpienia w miejscu pracy atmosfery wybuchowej (Dz.U. 2010 nr 138 poz. 931), § 2 pkt 2 i 5, § 3 ust. 1, § 4 ust. 1 i 3–5, § 7 ust. 1–4, § 18.
- Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 7 czerwca 2010 r. w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów (Dz.U. 2010 nr 109 poz. 719, tekst jednolity: Dz.U. 2023 poz. 822, ze zm.), § 37 ust. 4 i 5.
- Dyrektywa 1999/92/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 16 grudnia 1999 r. w sprawie minimalnych wymagań dotyczących bezpieczeństwa i ochrony zdrowia pracowników zatrudnionych na stanowiskach pracy, na których może wystąpić atmosfera wybuchowa (piętnasta dyrektywa szczegółowa w rozumieniu art. 16 ust. 1 dyrektywy 89/391/EWG).